Doğalgazın rakibi: Kaya gazı

alternatif yakıtlar
Elif Akın

Türkiye her yıl 50 milyar dolardan fazla enerji ithalatı yapıyor. Cari açığın yarıdan çoğu petrol ve gaz ithalatından kaynaklanıyor. Dolayısıyla her türlü alternatif kaynak büyük önem taşıyor. Varlığı çok eskilere dayansa da yeni yeni tanıştığımız kaya gazı dünyada enerji gündeminin ilk sıralarında yer alıyor. Kaya gazı, açılan kuyularda çok küçük taneli tortul kayaçların(şeyl, tayt kumtaşı) gözeneklerinde yer alan ve doğal akışla üretilemeyen petrol veya doğal gaz olarak tanımlanıyor. Genellikle ince taneli ve tabakalı bir yapıya sahip olan madde, kerojen adı verilen organik madde içermesinden dolayı ısıtıldığında petrol ve gaz üretilebilen tortul kayalar içerisinde bulunuyor. Kaya gazı veya petrolü, mevcut petrol ve doğal gazdan farklı bir enerji kaynağı değil. Bu nedenle, bu ürünlerin kullanıldığı tüm alanlarda kullanılabiliyor.
ABD, Kuzey Avrupa, Çin zengin yataklara sahip ülkelerin başında geliyor. ABD Enerji Enformasyon Dairesi'nin verilerine göre Türkiye de kaya gazı rezervi açısından yoksul görünmüyor. Türkiye Petrol Jeologları Derneği Başkanı İsmail Bahtiyar, Türkiye’nin rezervinin yerinde 13 trilyon, üretilebilir miktarının ise 1.8 trilyon metreküp (63.5 trilyon kubik fit) düzeyinde olduğunu belirtiyor. Bahtiyar’a göre bu, 40 yıllık ihtiyacı karşılayabilecek bir büyüklük.
Kaya gazı rezervleri sayesinde Kuzey Amerika’nın, gelecekte kritik bir enerji coğrafyası olacağı düşünülüyor. Bu yeni coğrafyada Türkiye, acaba yine ithalatçı mı olacak, yoksa ihtiyacının bir kısmını üreten bir ülke mi olacak? Aslında herkes bu sorunun cevabını arıyor. Yapılan araştırmalarda Diyarbakır, Trakya ve Erzurum’da yüksek oranda kaya gazı rezervi olduğu tahmin ediliyor. TransAtlantic ve Valeura şirketleri bu bölgelerde dünya çapında kayda değer rezervler olduğu görüşünde buluşuyorlar. TPAO Arama Daire Başkanlığı Danışmanı Atilla Aydemir "Ciddi çalışmalar var, hızlanacağız. Tecrübeli şirketlerle görüşmeler sürüyor, strateji geliştiriyoruz. Yatırım yapmak isteyene TPAO’nun kapıları açık" diyor.

Kaya gazı nasıl çıkarılıyor?
Teknik olarak hidrolik kırılma olarak bilinen “fracking” işlemi gaz taşıyan kaya katmanlarının içinde kırılmalar üretip yeryüzüne çıkarmak için su basıncını kullanıyor. Bu noktada su öncelikle toprakla ve süreci hızlandırmak için kullanılan katkı maddeleriyle karıştırılıyor. Bunlar, akiferle (yeraltı suyunu tutan ve ileten kayaç ortamı) temas etmemesi için bir yere betonla sabitlenmiş çelik boruların içinden kilometrelerce aşağıya doğru gaz içeren katmanın içine enjekte ediliyor. Yaklaşık 90 gün sonra, kırılma süreci duruyor ve gaz küçük yüzey toplayıcılarının ve dağıtım ünitelerinin içine akmaya başlıyor. Böylece bu süreç bu şekilde onlarca yıl devam ediyor.

Trakya ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi keşfedildi
Türkiye’nin sedimanter havzaları içerisinde Güneydoğu Anadolu ve Trakya Bölgesi başta olmak üzere, Doğu ve İç Anadolu Bölgesi potansiyel taşıyabilecek alanlar arasında sayılıyor. Özellikle mevcut petrol ve gaz üretimi nedeniyle daha çok veriye sahip olan Trakya ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yerinde şeyl ve tayt kumtaşı rezervi 13 trilyon metreküp iken, üretilebilir miktarın ise ABD’deki üretilebilme oranları göz önüne alındığında 1.8 trilyon metreküp olduğu düşünülüyor. İsmail Bahtiyar’a göre, Türkiye bu potansiyeli yanında, üretilecek petrol ve doğal gaza olan ihtiyacı nedeniyle de iyi bir pazar. Ayrıca, mevcut Petrol Kanunu’nun yatırımcıyı teşvik eden hususlar taşıması da bu cazibeyi artırıyor. Mevcut Petrol Kanunu kapsamında, yatırımcı ürettiği petrol veya doğal gazın yüzde 45’ini kâr olarak alabiliyor. Bu özellikleri ile Türkiye, benzer potansiyele sahip bölge ülkeleri arasında en cazip mali teşvikleri yatırımcıya sunuyor.

Dünya enerji devleri Türkiye’de
ABD’nin ardından Rusya, Çin, Avustralya, Endonezya, Afrika, Orta Doğu, Güney Amerika, Ukrayna, Polonya, Hindistan, Kazakistan, Azerbaycan’da faaliyet gösteren aramalar, şimdi de Türkiye gibi yüksek potansiyel taşıdığı düşünülen bölgelere sıçradı. Enerjide yeni alternatif olarak nitelenen kaya gazı için Shell’in Diyarbakır’a gelmesi diğer uluslararası şirketlerin de bölgeye ilgisini beraberinde getirdi. Yapılan araştırmalarda Türkiye’nin Diyarbakır, Trakya ve Erzurum’da kaya gazı rezervi olduğu, bu bölgelerde 20 trilyon metreküp doğalgaz ve 500 milyar varil petrol rezervi taşıyabilecek kaya yapıları olduğu tahmin ediliyor. İsmail Bahtiyar’ın verdiği bilgilere göre, Shell ile yapılan çalışmaların sonuçlarının olumlu neticelenmesi, bölgede ruhsat sahibi diğer şirketlere de avantaj sağlayacağı gibi yeni yatırımcılarında ilgisini çekiyor. Ünlü enerji şirketi Exxonmobil de Diyarbakır’da arama yapmak için anlaşma sağladı.

 

KAYA GAZI

İlk şeyl gaz üretimi, New York’da 1825 yılında gerçekleştirildi. 1970 yılında endüstriyel ölçüde üretim sağlandı, maliyetlerin yüksekliği nedeniyle ancak 2000’li yıllardan sonra ekonomik olması nedeniyle üretimi gerçekleşti. Nato Uzmanı Ahmet Akın’ın belirttiği üzere, 2010 yılı sonu itibariyle, dünyada açılan toplam 15 bin 467 kuyunun sadece 10 binde 5’i Kuzey Amerika dışında kazıldı. Dolayısıyla, bu teknolojinin Amerika kıtası dışında ne kadar yeni bir teknoloji olduğunu buradan anlamak mümkün. Bu faaliyetler sonucunda, 2010 yılında ABD’de doğalgaz fiyatları yüzde 35 oranında düştü ve ülke doğal gaz ihraç edebilecek konuma ulaştı. 2009 yılı itibariyle, Kuzey Amerika kıtasında yedi bölgede, 146 trilyon metreküp yerinde, 20 trilyon metreküp üretilebilir şeyl gaz ve tayt kumtaşı rezervi tespit edildi. ABD’de en yoğun çalışılan Teksas’da Barnet şeyllerinde 2010 yılı üretimi 51 milyar metreküp olarak gerçekleşti. Bu kaynakların aranması ve üretime geçmesi, ekonomik kazanımın yanında istihdama da hizmet ediyor. Bu çalışmalar sayesinde Teksas’da 12 bin kişiye ek iş imkanı sağlandı.
Akın’dan aldığımız bilgilere göre, İngiltere’nin kuzeybatısındaki Blackpool’dan birkaç kilometre içeride Weeton çevrelerindeki kırsal alanda yerin yaklaşık 3 bin metre altında büyük bir kaya şeridi uzanıyor. Ve bu kayaların içinde çok büyük miktarda doğal gaz bulunuyor. Şimdi küçük bir enerji şirketi bu potansiyeli keşfetmek için kayaları deliyor. Zaten bu kaya gazının 10 yıl içinde ülkenin gaz ihtiyacının yüzde 10′unu karşılayacağı hakkında da bir söylenti var. Amerikan Enerji Bilgi İdaresi tarafından sunulan rapora göre, kaya gazı 2035 yılına kadar ülkenin gaz üretiminin yarısını karşılayacak. Ayrıca dünya çevresinde kaya gazı çıkarılması küresel gaz kaynaklarını yüzde 40 artıracak.